چاپ قلمکار
چاپ و رنگ گذاری مستقیم طرح و نقش‌ها با قالب چوبی برای تزبین پارچه‌های کتانی و پنبه‌ای را چاپ قلمکار می‌گویند.
انواع:
از آن‌جایی که در گذشته با قلم مو روی پارچه را نقاشی می‌کردند و لذا تولید این پارچه‌ها زمان زیادی لازم داشت، به تدریج استفاده از قالب‌های چوبی حکاکی شده ، رواج گرفت و به چاپ قلمکار شهرت یافت. چاپ قلمکار بر روی پارچه‌های ابریشمی، پنبه‌ای، کتانی مرغوب و کرباس اجرا می‌شود.
هدف و کاربرد:
پارچه‌ی تزیین شده به این روش را برای مصارف مختلفی مورد استفاده قرار می‌دهند. کاربردهای پارچه چاپ قلمکار شامل انواع رومیزی، پرده، سفره ، جانماز و سجاده كیف، ساک، کفش، پوشاک، کتیبه‌های ویژه‌ی سوگواری، چادر و خيمه‌های بزرگ است یکی از کتیبه‌های مشهور قلمکار حاشیه‌ی ترجیع بند محتشم کاشانی است که شامل دوازده بند با مضمون واقعه عاشورا است .
شکل ظاهری:
در این نوع چاپ از نقش‌هایی مانند انواع بُته، درخت سرو، آثار تاریخ (سربازان پارسی و …) اسلیمی و ختایی، شخصیت‌های مذهبی و ادبی و مناظر شکار و چوگان، بزم، حماسه و اشعار ، آیات خوشنویسی شده‌ی قرآن استفاده می‌شود.
فناوري (روش تولید)
ابزار و وسایل:
شامل قالب، میز، روتخته، هاون ، پاتیل، تغار ، قدح، لاک، پیچک، شال گوشه بندی، بند گير، ليف،, ضربه گیر دست می باشد .
قالب : قالب قلمکار از جنس چوب گلابی یا زالزالک است که به تناسب طرح برای هر یک از قسمت‌های آن یک قالب با برجستگی‌های متفاوت ساخته می‌شود .(به این مجموعه قالب یک زنجیر ها می گویند).
ميز : ميز يا تخته‌ی نقش زنی وسیله‌ای است که پارچه را برای نقش‌انداری بر روی آن می‌گسترانند.
رو تخته : پارچه‌هایی را که روی میز کار کشیده می‌شود، رو تخته می‌نامند.
هاون : وسیله‌ای است که برای سایبدن و نرم کردن رنگزاهای گیاهی و معدنی به کار می‌رود.
پاتیل : ظرفی بزرگ به شکل نیمکره، از جنس فلز ضد زنگ و مقاوم در برابر حرارت است. جنس آن معمولا از مس يا استیل است (پاتیل روی منبع حرارتی قرار می‌گیرد.)
تغار : ظرفی است که برای ترکیب رنگ، نگهداری و رنگرزی زمینه‌ی پارچه مورد استفاده قرار می‌گیرد.
قدح : کاسه‌ای بزرگ و سفالی است که رنگ آماده شده را برای نقش زنی درون آن می‌ریزند ( برای هر رنگ یک قدح لازم است.)
لاک: ظرف مسی یا چوبی است که برای آبگیری پارچه‌ها استفاده می‌شود.
پیچک: چوب‌های کوچکی است که برای آبگیری پارچه‌ها به کار می‌رود.
شال گونه بندی : پارچه‌ای از جنس شال یا نمد است که روی سطح رنگ درون قدح می‌کشند، به گونه‌ای که رنگ درون آن نفوذ کند.
بند گیر : پارچه‌ای ضخیم یا گونی قیر اندودی است که غیر قابل نفوذ بوده و آن را برای جلوگیری از چاپ قسمتی از نقش قالب، به هنگام نقش زنی، از قالب قرار می‌دهند .
ليف : الياف پنبه‌ای که برای پاک کردن قالب به کار می‌رود.
ضربه گیر دست : پارچه‌ای ضخیم است که به صورت نوار دور کف و مچ دست پیچيده می‌شود تا دست را در مقابل آسیب‌های ناشی از ضربه زدن به قالب محافظت نماید.
مواد و مصالح
انواع پارچه از جنس پنبه و کتان : مانند متقال و چلوار .
انواع روغن شامل گليسيرین، روغن کنجد و روغن کرچک.
چسب‌های گیاهی مانند کتیرا و شیره‌ی انگور.
مواد معدنی مانند جوهر گوگرد، زاج (سفید و سیاه) اکسید آهن و خاک رس
رنگ‌های گیاهی همچون روناس، اسپرک، پوست انار، زردچوبه، وسمه و …
روش تولید
الف – آماده سازی مواد اولیه
1- تهیه‌ی قالب: در این مرحله قالب‌ها به وسیله‌ی هنرمندان منبت کار براساس طرح داده شده ساخته می‌شود.
۲- آماده کردن رنگ: رنگ‌هایی که در چاپ قلمکار به کار می‌روند، ترکیبی هستند از پودر رنگزاهای طبیعی و مواد دیگری چون روغن کرچک و کتیرا. این ترکیب علاوه بر ایجاد غلظت مناسب و نفوذ بهتر در پارچه، از پخش شدن رنگ نقش‌ها هنگام خشک شدن نیز جلوگیری می‌کند.
این مواد درون تغار ترکیب شده و سپس در قدح‌های مخصوص هر رنگی ریخته می‌شود. آن‌گاه دهانه‌ی قدح را با پارچه‌ی ضخیم با نمد پوشانده و محکم می‌کنند. رنگ در نمد نفوذ کرده و پس از تماس سطح نقش‌دار قالب با آن امکان
آغشته شدن یکنواخت سطح برجسته به رنگ و انتقال یکدست آن بر پارچه را فراهم می‌نماید.
۳- آماده کردن پارچه: پس از انتخاب پارچه در ابعاد مناسب، اطراف آن حاشیه دوزی و ریشه‌تابی می‌شود. قبل از چاپ قلمکار ، پارچه را در سه مرحله آماده سازی می‌کنند که به آن گازُری می‌گویند.
مراحل گازری کردن: الف .. آهار گیری ، ب – سفید کردن، ج – دندانه کردن
الف – آهار گیری: برای افزایش قدرت جذب رنگ پارچه و گرفتن مواد زائد موجود در آن، پارچه را چند روز در آب روان به شكل ثابت قرار می‌دهند. سپس پارچه را بر شی محکمی می‌کوبند تا مواد زائد از آن جدا شود و قدرت جذب آب آن افزایش باید . پارچه در این حالت اصطلاحا آبخور شده است.
ب- سفید کردن زمینه‌ی پارچه: پارچه‌های پنبه‌ای و کتانی را پس از شست و شو در زیر نور آفتاب پهن می‌کنند و مرتب روی آنها آب می‌پاشند. با این عمل رنگ پارچه‌ها به تدریج سفیدتر می‌شود.
ج- دندانه کردن: برای افزایش قدرت رنگ‌پذیری و ثبوت رنگ در پارچه‌ها، آنها را در محلول زاج سفید قرار می‌دهند تا آن را جذب کند سپس با پوست انار رنگ کرده تا رنگ پارچه زرد مایل به کرم شود. سپس آب اضافی آن را می‌گیرند و پارچه را در برابر آفتاب خشک می‌کنند.
چاپ
پس از آماده‌سازی مواد اوليه و ابزار و وسایل، مراحل چاپ قلمکار به ترتیب زیر انجام می‌شود:
پارچه‌ی آماده شده را روی میز کار می‌گسترانند و چین‌های آن را باز می‌کنند تا کاملا صاف و یکنواخت شود.
خطوط محیطی طرح را به رنگ سیاه آغشته و آن را روی پارچه در محل مورد نظر قرار می‌دهند . سپس با وارد کردن ضربه‌ای بر پشت قالب، خطوط را روی پارچه منتقل می‌کنند. این کار را آنقدر تکرار می‌کنند تا طرح کامل شود.
قالب انتقال رنگ قرمز طرح را پس از آغشته کردن به این رنگ در بخش‌های مورد نظر قرار داده و بر آن ضربه‌ای وارد می‌کنند.
پس از انتقال این دو رنگ بر پارچه و خشک شدن آنها، پارچه را با آب روان می‌شویند تا رنگ‌های اضافی خارج شود. سپس آنها را در برابر نور خورشید گسترده و خشک می‌کنند. آن‌گاه پارچه‌های خشک شده را درون پاتیل با تركيب آب، پودر پوست انار و جوهر روناس می‌جوشانند تا محلول به تمام بافت پارچه نفوذ کند . این مرحله ورکش کردن یا دندانه کردن پس از رنگرزی نام دارد.
پس از تثبیت دو رنگ سیاه و قرمز، مراحل نقش‌زنی رنگ‌های سوم و چهارم ادامه می‌باید . بزرگترین و مهم‌ترین مركز قلمکار سازی در ایران، شهر اصفهان است که پارچه‌های قلمکار پنبه‌ای و کتانی بسیار مرغوبی را تولید و صادر می کند .
